Vai trò của khoáng đối với hoạt động sống của động vật thủy sản

Chất khoáng có nhiều chức năng khác nhau cả bên trong và bên ngoài tế bào. Chúng đóng vai trò là thành phần cấu trúc của mô cứng và các thành phần của mô mềm. Chúng cũng là các thành phần của phức protein - kim loại và đóng vai trò là chất hoạt hóa của nhiều loại enzym.

Chất khoáng có nhiều chức năng khác nhau cả bên trong và bên ngoài tế bào. Chúng đóng vai trò là thành phần cấu trúc của mô cứng và các thành phần của mô mềm. Chúng cũng là các thành phần của phức protein - kim loại và đóng vai trò là chất hoạt hóa của nhiều loại enzym.

Hàm lượng khoáng hòa tan thích hợp cho NTTS

 Đối với tôm khi thiếu hụt Ca và Mg sẽ có biểu hiện mềm vỏ, đục cơ, cong thân. Sự thiếu hụt K cũng có liên quan đến hiện tượng giảm ăn, yếu cơ đối với cá, hiện tượng đục cơ và xuất hiện nhiều đốn đen li ti trên vỏ đối với tôm. Đối với môi trường nước ngọt, hàm lượng khoáng trong nước thường rất thấp, cho nên tôm cá nước ngọt phần lớn hấp thu khoáng từ khẩu phần ăn để thỏa mãn nhu cầu của cơ thể. Do sự thích nghi của các loài động vật nước ngọt với môi trường có hàm lượng khoáng rất thấp cho nên việc bổ sung khoáng vào nước để cung cấp cho chúng là không cần thiết. Ngược lại, các loài tôm cá nước mặn và lợ thích nghi với môi trường có hàm lượng khoáng cao, chúng hấp thụ phần lớn khoáng trong môi trường nước để thỏa mãn nhu cầu của cơ thể. Một khi hàm lượng khoáng trong môi trường bị giảm (giảm độ mặn) thì sự thiếu hụt khoáng có thể xảy ra, lúc này việc bổ sung vào nước là cần thiết để duy trì môi trường sống bình thường của chúng.

image4vikk.png

 Trong môi trường nước mặn, lợ tự nhiên do mật độ tôm cá thường rất thấp do đó hàm lượng khoáng thường ít biến động, lượng khoáng bị tôm cá hấp thụ thường không đáng kể so với lượng khoáng có trong nước. Tuy nhiên, trong các ao nuôi thâm canh hoặc siêu thâm canh, đặc biệt là ao nuôi tôm, do mật độ nuôi cao nên tôm hấp thu nhiều khoáng làm hàm lượng khoáng trong nước thường bị sụt giảm nhanh. Nếu tình trạng này tiếp tục diễn ra thì sau một thời gian sẽ dẫn đến hiện tượng thiếu hụt khoáng và trong trường hợp này việc bổ sung khoáng là cần thiết. Ngoài ra, do hiện tượng tôm cá hấp thụ khoáng không đồng đều, thí dụ tôm hấp thụ nhiều Ca hơn so với các loại khoáng khác, điều này dẫn đến sự mất cân đối khoáng trong môi trường ao nuôi, cho nên việc bổ sung khoáng vào nước để làm cân đối thành phần khoáng cũng rất cần thiết.

 Trong nước biển tự nhiên, tỷ lệ Na:K và Mg:Ca tốt nhất nên là 28,5:1 và 3,37:1. Cần lưu ý rằng mặc dù nồng độ Ca2+ cao dường như cũng cần thiết, nhưng tỷ lệ Ca: K, khoảng 1,05:1 trong nước biển, cũng có thể rất quan trọng. Ở vùng nước có tỷ lệ Ca:K và Na:K cao, việc bổ sung K để giảm các tỷ lệ này là cần thiết cho sự phát triển của tôm (Davis và ctv., 2004, Roy và ctv., 2010; CIBA, 2016). Hàm lượng và tỷ lệ khoáng thích hợp (cân bằng) cho tôm có thể được tính theo công thức sau:

 Nồng độ ion thích hợp (mg/L) = Độ mặn (‰) x Hệ số của ion

 Hiện nay, một số trại giống và trang trại nuôi sử dụng nước ngầm để ương nuôi tôm do hàm lượng khoáng, đặc biệt là độ kiềm trong nước ngầm khá cao. Mặc dù, hàm lượng khoáng trong nước ngầm cao nhưng tỷ lệ các loại khoáng là không cân đối. Thông thường, nước ngầm có hàm lượng Ca2+ khá cao nhưng hàm lượng Mg2+ và K+ rất thấp, sự mất cân đối này có thể ảnh hưởng đến các chức năng sinh lý như cân bằng axít-bazơ và điều hòa áp suất thẩm thấu của tôm.

imagen3qrr.png

Biện pháp cung cấp khoáng

 Nguồn cung cấp khoáng cho tôm cá có từ thức ăn và trong môi trường nước. Tuy nhiên, hiện tượng thiếu hụt khoáng vẫn thường xuyên xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong môi trường có độ muối thấp hay nước ngọt thì hàm lượng khoáng hòa tan trong nước thấp nên không đủ cung cấp cho tôm cá, trong trường hợp này tôm cá chủ yếu hấp thu khoáng chủ yếu từ thức ăn. Có thể trong thức ăn (thức ăn công nghiệp) chứa đủ chất khoáng cần thiết cho tôm cá, nhưng chúng vẫn có thể bị thiếu khoáng, trạng tương tác đối kháng giữa các loại khoáng vô cơ làm tôm không thể hấp thụ hoàn toàn khoáng từ thức ăn. Hơn nữa, các loại khoáng vô cơ bổ sung trong thức ăn dễ bị tan trong môi trường nước.

 Đối với các loài tôm nước lợ, biện pháp bổ sung thêm khoáng trong môi trường có độ mặn thấp hoặc mất cân đối khoáng là rất cần thiết. Các loại khoáng vô cơ dễ tan thường được sử dụng để bổ sung vào môi trường nước bao gồm: NaCl, CaSO4, MgSO4, KCl, K2SO4, Dolomite (Davis và ctv., 2004); NaCl, NaHCO3, CaCl2, MgCl2, KCl (Roy và ctv., 2007). Để cung cấp khoáng vi lượng, nếu bổ sung các khoáng đơn từ nguồn nguyên liệu thì không tiện dụng và không khả thi, có thể sử dụng các sản phẩm khoáng tổng hợp (khoáng tạt) để bổ sung khoáng vi lượng cho nước ao. Trong trường hợp bổ sung khoáng vào thức ăn thì nên chọn các loại khoáng hữu cơ bao gồm các phức của khoáng với amino acid, polysaccharide hay proteinate.

PGS.TS Trương Quốc Phú, Khoa Thủy sản, Trường Đại học Cần Thơ